Een overledene tot leven wekken met AI: hoe dichtbij wil je komen?

Er wordt volop onderzoek gedaan naar wat het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) betekent in het rouwproces. Door middel van rouwbots en deepfaketechnologie is het al mogelijk om met de overledene te praten. Met virtual reality of een levensechte hologram kun je de dode zelfs weer zichtbaar maken. 

De verwachting is dat deze ontwikkelingen de manier waarop wij rouwen drastisch gaat veranderen.  

Het idee van ‘praten met de doden’ roept veel vragen op. Zou de overledene dit zelf hebben gewild? En wat doet dit met het rouwproces van de achterblijver? 

De makers van het programma Ik mis je volgen de ontwikkelingen op de voet. Steeds meer mensen zullen hier immers gebruik van gaan maken. Samen met Carel, een gast uit Ik mis je, maakten we een proefuitzending waarin we voorzichtig kennismaken met de mogelijkheden van AI. Carel had tijdens een eerdere ontmoeting met ons team op een begraafplaats, verteld over zijn neefje Mario, die op vijfjarige leeftijd overleed als gevolg van een ongeluk. Tot op de dag van vandaag vroeg Carel zich af hoe Mario er nu uit zou hebben gezien. 

Met die vraag zijn we aan de slag gegaan. We vroegen Carel om foto’s van vroeger en met een AI-expert hebben we die ‘tot leven gebracht’. De eerste foto, van de kleine Mario op een speelgoedtractor, werd door middel van AI ingekleurd en in een bewegend beeld veranderd.  

Voor Carel was het ontroerend om zijn neefje zo tot leven te zien komen. Deze stap stelde de redactie niet voor grote ethische vraagstukken. 

Ingewikkelder was het om samen met AI te bedenken hoe Mario er nu, zo’n vijftig jaar later, uit zou hebben gezien. AI gaat met een foto aan de slag op basis van een goede prompt (opdracht). Het resultaat is echter altijd een interpretatie van de werkelijkheid. Niemand weet of Mario slank of gezet zou zijn; zou hij sportief zijn of juist een bankzitter? Zou hij gezond oud zijn geworden, carrière hebben gemaakt, of misschien al vroeg in de ziektewet zijn beland?  

De prompts die onze AI-expert invoerde waren gebaseerd op wat Carel ons over zijn familie had verteld: arbeiders die hard werkten, voetballiefhebbers, opgegroeid in een Rotterdamse volksbuurt. Mario’s moeder en zussen zijn niet lang en normaal gebouwd; uiterlijke kenmerken die Mario mogelijk ook zou hebben gehad.  

En zo kwam AI tot een beeld van een kalende vijftiger met een sympathieke, open uitstraling.  

De uitkomst leek plausibel, en tegelijk waren we ons er erg van bewust dat dit plaatje slechts een van de vele mogelijke uitkomsten was, die misschien wel ver van de realiteit lag. Toch was dit experiment voor Carel en zijn familie, een bijzondere en kostbare ervaring. 

"Ik vond het heel bijzonder. Dit had ik niet verwacht", vertelt Carel. "Ik had er eigenlijk geen verwachtingen bij, maar toen ik het de beelden zag, deed het me wat. Het heeft me een bepaalde rust gegeven. Troost en geruststelling."

Carel is zich er goed van bewust dat het beeld van de verouderde Mario, mogelijk niet lijkt op hoe Mario er uit had gezien als hij nog had geleefd. 

"Mijn hoofd begrijpt dat het AI is, maar mijn hart voelt er heel veel bij. Ik vind het mooi dat ik mensen nu kan laten zien: zo had hij er nu uit kunnen zien. Mensen die dit zien, zien bekende trekken, zeggen dat hij op mijn broer lijkt, Zelf vind ik dat Mario op zijn kleine broertje lijkt.

Kijkerspanel

De volgende stap was om het kijkerspanel mee te laten kijken naar de proefuitzending en hen om een oordeel te vragen. De reacties varieerden van ‘ontroering’ tot ‘aversie’ en van ‘mooi dat dit kan’ tot ‘ongemakkelijk en verwarrend’. 

Met name het fragment waarin te zien was hoe Mario er mogelijk nu uit zou zien, riep veel reacties op: "Mooi omdat je altijd blijft fantaseren hoe iemand eruit had gezien, maar ook een beetje eng", "Ik heb er moeite mee en vind het te ver gaan", "Ik denk dat mensen er veel steun aan kunnen hebben" en "Je gaat je aan een beeld vasthouden van iemand en weet niet zeker of hij er echt zou uitgezien zou hebben."

We legden de pilot ook voor aan twee deskundigen: Martin Hoondert, universitair docent Religie en Ritueel aan de Universiteit van Tilburg, die onderzoekt hoe we in Nederland met de dood omgaan. En aan Wouter van der Toorn, rouwdeskundige en oprichter van Bright Elephant, een organisatie die ondersteuning biedt bij rouw en verlies. Allereerst met de vraag hoe zij tegen dit experiment aankijken, maar ook om door te praten aan de zeer verdeelde reacties die dit oproept.  

De pilot

Zowel Hoondert als Van der Toorn vinden onze aanpak voorzichtig. “Op TikTok doen ze niks anders dan personen veranderen, dus ergens is het al heel gewoon”, aldus Hoondert. 

“AI biedt kansen. Een foto of filmpje met AI opknappen is een mooie mogelijkheid om herinneringen te versterken. Je helpt mensen door die beelden mooi te maken. Want foto’s helpen mensen die bron van herinneringen en kwijtgeraakte details aan te boren”, zegt Van der Toorn.  “Het verouderingsproces was mooi gedaan, maar ik heb morele twijfel of dat verstandig was. Foto’s herstellen en inkleuren kunnen wel en geven een wow-effect. Digitaal verouderen is fundamenteel anders; het is een invulling van iets dat je niet weet.” 

Daarmee doelt hij op het verouderen van Mario, die nooit ouder zal worden dan de dag dat hij overleed. “Wat je hiermee doet, is iets toevoegen: ‘Stel je voor dat…’ Maar dat ‘dat’ is niet zo. Nu zet je er een beeld tegenover: ‘Dit had het kunnen zijn'. Ik weet niet wat dat doet met de zuiverheid van de herinnering.”  

Zo'n verouderingsfoto is een fantasie, jezelf voor de gek houden. Beter kun je Carlo faciliteren in hoe hij de verbintenis houdt met die kleine Mario van vier.

Zo’n verouderingsfoto is een fantasie, jezelf voor de gek houden’, zegt Van der Toorn. “Beter kun je Carlo faciliteren in hoe hij de verbintenis houdt met die kleine Mario van vier.”  

Ook Hoondert heeft zijn twijfels bij de veroudering, maar Carlo’s wens verbaast hem niet. “Het is heel normaal dat mensen hiernaar verlangen en het gebruiken. Want de band met de overledene blijft, ook na zijn dood.” 

Om die band te behouden heb je geen AI nodig, zeggen beiden.  “In die continuing bond ligt de sleutel van het rouwen”, weet Van der Toorn. “Er zit een enorme bron van herinnering in mensen, dat kan je aanboren. Zoals je bedenken: ‘Wat zou hij gezegd of gedaan hebben nu?’ Zulke herinneringen creëren verbinding.”

Welk gesprek?

“Vraag de nabestaande: welk gesprek zou je voeren met de overledene? Wat zou je willen vragen? Dan ga je veel meer in op de band, de relatie die Carlo had met de overledene”, adviseert Hoondert. “Dat gesprek maakt dat je voelt: die man is 40 jaar ouder geworden, zijn neefje niet. Carlo zou bijvoorbeeld vragen: ‘Wat voor werk ben je gaan doen?’ Heb je een relatie? Kinderen?’ Dat doe je in het echte leven ook. Zo laat je zien hoe nabestaanden voortleven met de overledene.” 

Overbodig om te vermelden dat dat exact is wat we doen in het televisieprogramma Ik mis je. En dat de redactie de huidige ontwikkelingen niet kan negeren, net als het feit dat veel mensen hier al gebruik van maken in hun rouwproces.  

Wel of niet?

Dus; wel of niet doorgaan met dit format? “Als jullie het programma niet maken, kan een ander het doen. Het gesprekken voeren met de overledene is ook al een commerciële techniek. Dat maakt het ingewikkeld”, zegt Van der Toorn. ”Je ziet bij mensen ook een gelatenheid: het is er nu eenmaal, dus moeten we het maar gebruiken.” 

Dat het kán, maakt dat dan ook dat het moet? Of dat het goed is? “Als iemand zich getroost voelt, voelt dat goed. Maar omdat het goed voelt, hoeft het niet goed te zijn”, waarschuwt hij.

Denkwerk is de tegenhanger van de gemakzucht van AI.

Beide deskundigen waarschuwen voor de ongewenste effecten die het gebruik van AI kan hebben. “Is het verstandig dat een moeder aan haar overleden partner opvoedvragen stelt via de grief bot whatsapp? Als je via WhatsApp met de overledene praat, dan komt dat in je dagelijkse routine. Het is makkelijk en wordt net zo gewoon als praten met je buurvouw. Het onderscheid tussen met een levende of een dode praten valt dan weg. Die alledaagsheid is een grote verandering in het rouwen, bijna de ontkenning dat iemand overleden is”, zegt Hoondert. 

“We verbinden ons met de doden door gebruiken en rituelen. Mensen hebben veel meer van de ander in zich opgeslagen dan dat ze doorhebben. Hoe kom je bij die herinneringen? Daar is werk te doen", weet Van der Toorn: "Denk na over wat je zou willen zeggen tegen de overledene. En wat hij terug zou zeggen. Zulk denkwerk is de tegenhanger van de gemakzucht van AI; AI ontneemt je brein de capaciteit om te herinneren."

Prille rouw

Vooral in prille rouw is het gebruik van AI niet handig, waarschuwt Van der Toorn tot slot. “In het vroege rouwen moet je opnieuw uitvinden wie je bent in de nieuwe werkelijkheid. Rouwen is het innerlijke werk dat je normaal doet. Je slaat het rouwproces over als je pretendeert dat een overledene terug kan praten.” 

• 

  Steun ons

  Wil je dat we artikelen en programma’s over rouw, de dood en verder leven kunnen blijven maken? Samen leren we leven met verlies; ga naar meer.eo.nl/rouw en steun ons met een donatie.

  Steun ons