Lies Nijman | Zorgen voor veiligheid – Hoe kan ik er voor de ander zijn?

Wat kun je als naasten doen om het lijden van rouwenden – die zich erg onveilig voelen – te verzachten? Hulpverlener Lies Nijman pleit voor de helende kracht van ‘gewoon’ dichtbij zijn, warmte en verzachtende woorden.

Veiligheid

Dat het belangrijk is om als kind in veiligheid op te groeien, is voor iedereen vanzelfsprekend. Van nature is ieder gezond mens geneigd een baby te beschermen, om het warmte, voeding en liefde te bieden. Alles wat dat verhindert, wordt uit de weg geruimd. Iedereen beseft ook dat, ondanks die liefde en geborgenheid, niemand in een volmaakte omgeving opgroeit.

Allerlei gebeurtenissen kunnen het voor een kind onveilig maken. Niet alleen gebeurtenissen van buitenaf, door oorlog of geweld, maar ook van binnen uit, door ziekte, door een overlijden, of problemen in het gezin. Hoe iemand daarop reageert, heeft met meerdere factoren te maken. Zoals het karakter, eerdere ervaring, de omgeving enzovoorts. Het bepaalt de manier waarop je je kunt hechten aan anderen. Het beïnvloedt later ook de manier waarop je als volwassene reageert op het verlies van een dierbare.

Wat kun je als naasten doen om het lijden van rouwenden die zich erg onveilig voelen te verzachten?

Hechting

In mijn werk is ‘hechting’ een belangrijk thema. Hoe ben je gehecht geraakt aan je vader en moeder en je eventuele broers en zussen? Wat is er gebeurd in je leven en hoe werd daarmee omgegaan in het gezin? Kun je jouw hechting veilig noemen, of past onveilig beter? Door vragen te stellen en opdrachten te maken over dit thema, wordt meestal al snel duidelijk hoe dit is geweest en welke gevolgen dat heeft gehad. Het wordt zichtbaar hoe iemand heeft overleefd: door ‘te vechten of juist te vluchten’, door te eisen, of zich juist terug te trekken.

‘Het beïnvloedt later ook de manier waarop je als volwassene reageert op het verlies van een dierbare.’

Een belangrijke ontdekking in die opdracht is hoe buren, vrienden of leraren, soms een grote rol hebben gespeeld. Zij boden de veiligheid die thuis ontbrak. Ook al was dat soms maar heel kort, het was van blijvende waarde. Het was helpend en verzachtend. Wat deden die mensen om veiligheid te bieden?

Een aantal kenmerken kwam naar voren die ook in een rouwperiode weer ontzettend belangrijk blijken te zijn: aanwezig zijn, aandacht hebben, luisteren, vriendelijk zijn, geborgenheid bieden, respectvol zijn.

Kwetsbaar

Als iemand in een onveilige gezinssituatie is opgegroeid, kan ook een mooie partnerrelatie enorm helend zijn. Mensen kunnen elkaar in liefde die veiligheid bieden die zij thuis hebben gemist. Zij zorgen ervoor dat het leven weer leefbaar wordt en uitzicht krijgt. Het overlijden van een partner die juist zo voor die veiligheid zorgde, kan daarom traumatisch zijn. Een overlijden dat traumatisch is, maakt heel kwetsbaar. Het zelfgevoel van de ouder raakt beschadigd. Voor de kinderen kan dit erg verwarrend zijn. Als vader is overleden, is iedereen vanzelfsprekend in diepe rouw. Maar als de rouwende moeder ook nog eens verandert van karakter en opeens erg eisend en angstig wordt, is iedereen van slag en bezorgd. Kinderen krijgen dan de neiging zich terug te trekken.

‘Een overlijden dat traumatisch is, maakt heel kwetsbaar.’

Het is goed je te realiseren dat deze reactie van de ouder op het overlijden van de partner volstrekt begrijpelijk is. Behalve de ‘normale’ kenmerken van rouw – met alle denkbare emoties en verschijnselen als verwardheid, slaap- en eetproblemen – kan bij iemand die onveilig gehecht is geweest, angst en onzekerheid in extreme mate naar boven komen. De veiligheid van de partner valt weg en de kinderen zijn door hun eigen rouw niet in staat er genoeg en in dezelfde mate te zijn. Dit kan en mag ook niet verwacht worden, maar veroorzaakt wel een spanningsveld. Het geeft onmacht en schuldgevoelens.

Begrip en erkenning

Het stilstaan bij het levensverhaal en bij eerdere heftige gebeurtenissen van de rouwende, kan duidelijkheid en begrip geven voor het ernstige gevoel van onveiligheid. Het is mooi als anderen hier oog voor hebben en dit belangrijke feit helpen opdiepen en ernaar willen luisteren, zodat er nog meer begrip en erkenning gegeven kan worden aan de rouwende en het gezin.

‘Het regelmatig en met aandacht uitspreken van liefdevolle woorden, is zeer helpend.’

‘We houden elkaar vast!’

Wat kun je als naasten doen om het lijden te verzachten?

Hetzelfde als de buren, de leraren, de vrienden, of de mensen van de kerk toen hebben gedaan: nabij zijn, begrip en aandacht hebben voor het hele verhaal, warmte en veiligheid bieden en de moed vatten om troostende, voedende woorden uit te spreken:

Ik ben bij je. Wij laten jullie als gezin niet in de steek. Wij houden van je. Wij zorgen als broers en zussen voor elkaar. Je bent een supermoeder! U bent een fantastische vader! Samen gaan we het redden. Wat er ook gebeurt: we houden elkaar vast!

Het regelmatig en met aandacht uitspreken van liefdevolle woorden lijkt te eenvoudig, maar het is mijn overtuiging dat dit zeer helpend is. Zowel de kinderen van de onveilige ouder als andere naasten, kunnen dit toepassen. Deze woorden voeden, bieden de veiligheid en het vertrouwen die nodig zijn. Zo kan de omgeving de schok van het overlijden verzachten. Zo kun je samen, na het overlijden van een dierbare, weer groeien naar een nieuwe, gezonde balans in het gezin.

Zo buig je de onveiligheid uit het verleden om tot een bron van troost voor de toekomst.

Bekijk ook